{"id":7516,"date":"2012-04-10T07:37:41","date_gmt":"2012-04-10T07:37:41","guid":{"rendered":"http:\/\/newspaper.ctsi-logistics.com\/?p=7516"},"modified":"2012-04-10T07:37:41","modified_gmt":"2012-04-10T07:37:41","slug":"malate-kontra-tomtum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/malate-kontra-tomtum\/","title":{"rendered":"Malate&#8217; kontra tomtum"},"content":{"rendered":"<div>By John S. DelRosario Jr.<br \/>\nContributing Author<\/div>\n<p>Guaha \u2019nai ta hu\u00f1gog i ma\u00f1ainata man-adi\u00f1gan pot malate yan tomtum. Guaha na malate\u2019 naturat, guaha lokue\u2019 malate\u2019 leblu, lau taya\u2019mas paire ke i tomtum.<\/p>\n<p>Megai hu lie\u2019 man-malate\u2019 man-paire edukasion niha. \u00a0Todu matu\u00f1gu\u2019 i offisiun niha ya ti u lache gi hafa machocho\u2019gue. Yangin kabesanten tropan empleau, pues unu seguru: Tai edukasion \u2019sino ineyag taimanu masatba probleman empleau ni guaha diniskontentu giya siha.<\/p>\n<p>Guse\u2019\u00f1a ha esphiha taimanu para u manda i sichuasion pot para una\u2019 fan manu\u00f1gu todu empleau na i otde\u00f1a i dinanche ya debi umatatiye. Lagse\u2019 yan libre guine na patte. Lau i probleman diniskontentu ti ha satba. I empleau ni ma\u00f1ega sensian digno\u00f1a mas mala\u2019et sa\u2019 ti masatba ni unabes problema\u00f1a. Lastima sa\u2019 magahet na malate\u2019 i ma\u2019gas.<\/p>\n<p>I temtum na ma\u2019gas ensegidas ha aga\u00f1g i ma\u2019aminasa na empleau ya ha adi\u00f1gane. Ha sedi i empleau suma\u00f1gan dibuenamente hafa problema\u00f1a. Umeku\u00f1gog dispues hafa i magas\u00f1a sentimento\u00f1a ya uma\u2019ayuda satbasion. Magof i prohimu sa\u2019 manae\u2019 tatte ni digno\u00f1a ya ha tutuhon talu man-ayuda animosu para minauleg todus. Estague\u2019 i temtum na ma\u2019gas.<\/p>\n<p>Hu tu\u00f1gu\u2019 na rektuyu\u2019 na magas piot gi depattamentun tanu\u2019. Rason? Taya\u2019 kampu para babarias sa\u2019 debi u ya hululu\u2019 i integridad kada empleau. Dispues \u2019an hu choneg i empleau, unu ha\u2019 intensionhu: i para bai\u2019lie\u2019 na ha chogue nina\u2019 sina\u00f1a ya ha fanue\u2019yu\u2019 ni mas mauleg na chicho\u2019\u00f1a. Hu soyu\u2019 na u fan eskuela \u2019an pue\u00f1ge gi NMC sa\u2019 ti apmam yan pagu siempre i mas tagpapa\u2019 na asuntu i debi empleau u gai galun AA degree. Estague\u2019 preparasion gi ineyag propiu asuntu siha pot para proteksion niha kumu empleau, gaige \u2019sino taigueyu\u2019.<\/p>\n<p>Memegai\u00f1 man-mauleg na manfafacho\u2019chu\u2019. Guaha ha\u2019 lokue\u2019 kulan hayun niha machansa che\u2019chu\u2019 babarias \u2019nai megai\u00f1a pagu sinetsut. Guaha manchatgun lau fotte lokue\u2019 baban higadun niha. I tautau ni ti ha preparague\u2019 siempre gaige gi uttimun i fila. Hagu solamismu si\u00f1a ennau tumulaika. Yangin ti umeyag hau pagu ginen leksion siha gi kolehu, pues esta giya hagu dispues.<\/p>\n<p>Lau un\u2019 dia ya manae\u2019 hau responsablidat kabesanten un\u2019 grupon empleau, cha\u2019mu malelefa nu i dignon kada unu. Na geftau hau numae\u2019 siha ni onru ya in\u2019fan hamyu man-mamokat mona parehu. Onra kumu tautau sa\u2019 parehu hamyu na dos.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Kuttura yan tradision<\/p>\n<p>Sessu mafa\u2019 fagas pachut tanu\u2019 yan kuttura \u2019sino tradision. Dinanche i palabra yangin antigu na komunidan natibu ta sasa\u00f1gan. Mauleg ta aberigua relasion tanu\u2019 yan kuttura.<\/p>\n<p>I tanu\u2019 natibu antes \u2019nai ma-establese kutturan gualu\u2019. Ginen i tanu\u2019 i natibu \u2019nai ha prebeniniye mantension familia ginen tinanom\u00f1a yan pinegsai\u00f1a siha.<\/p>\n<p>Taya\u2019 antes cho\u2019chu\u2019 \u2019nai si\u00f1a ma-emplea i natibu. Pues fuetsau u gualu\u2019 para u pega sentadan familia gi lamasan chumochu.<\/p>\n<p>I tasi lokue\u2019 sumetbe gi mantension familia. Ayu mina\u2019 i natibu (Chamorro) pumepeska esta ki\u00f1ientos miyas huyu\u00f1g para u kone\u2019 i da\u00f1kulu na guihan. Gi todu atmos banda \u2019nai ha sosoda\u2019 i natibu prebension familia.<\/p>\n<p>Ginen direktamiente na usun tanu\u2019 gi gualu\u2019 \u2019nai mau\u2019udai i kutturan natibu, kontodu i tasi. Faisen maisa hau mismu, kuantu pot sientu gi tautauta man-guagualu\u2019 \u2019sino man-pepeska na tiempu? Kau propiu para ta sige ha\u2019 fuma\u2019 sengne i tanu\u2019 yan kuttura? Na ti magahet na mali\u00f1gu esta i sustansian kutturan natibu ni ma-establese gi hechuran fangualu\u2019an? Kau propiu na para ta kontinua umusa i lache pot para usun kombiniente i tanu\u2019 yan kuttura?<\/p>\n<p>****<\/p>\n<p>Dispues de humanau i administrasion i Navy guine, megai mana\u2019 fan para gi offisiun niha. Fuetsau, ta bira hit ta\u2019lu tatte gi fangualu\u2019an. I sisienta siha na sakan uttimu ta praktika ta\u2019lu un\u2019 biahe hafa magahet na kuttura yan tradision natibu. Dispues de ennau, mali\u00f1gu ta\u2019lu i ta fafama pot impottansian tanu yan i mafnas na fafayen natibu&#8211;fangualu\u2019an.<\/p>\n<p>Man-nahalom hit dispues tautau para hutnaleros gualu\u2019. Ya gi uttimu biahe \u2019nai hu rikonose, hu soda\u2019 i Chinu, Koreanu yan Tagalu gi fangualu\u2019an siha. Siha pagu prumaktitika i hagas kutturan natibu gi gualu\u2019 mientras ta dedeka\u2019 i computer gi offisina. Dinanche este mohon?<\/p>\n<p>****<\/p>\n<p>Yangin para tafa\u2019 frente i tanu\u2019 kumu satbasion kutturan natibu, fatsu ennau na puntu piot ya ti sumasaunau hau gumualu\u2019. Si\u00f1a ha\u2019 tafa\u2019 eskusu dina\u00f1a\u2019 familia gi hagas lanchu, lau man-guagualu i familia fuerake lugat dina\u00f1a para fina\u2019 tininu yan gupot?<\/p>\n<p>Guaha minapot\u00f1a i para ta tanom maseha sune, mendioka, kamute yan \u2019nos kuantos tinanom choda para ta sosoda\u2019 mona? Mapot mamogsai para mantension familia tat kumu manog fresku, babue, \u00f1ga\u00f1ga\u2019 yan chiba?<\/p>\n<p>Mu\u00f1ga chathinassu yangin i ineppemu &#8220;hu\u00f1gan&#8221; sa\u2019 bula lokue\u2019 saki na tiempu. Hombre, tanum para metkau, hagu mismu yan otru due\u00f1u. Dispues, \u2019an mattu lokue\u2019 mattiempu; sumen na\u2019 disganau ya hu ho\u00f1gge sa\u2019 hu chage antes.<\/p>\n<p>Ai \u2019nai esta listu i chetdaghu siha para u fan maho\u00f1ggu\u2019, pinalopu\u2019 Saipan un\u2019 pagyun choda. Todu man-tinemba. Taya\u2019 sobla fuerake tinanom aguon gi papa\u2019 tanu\u2019 tat kumu kamute, sune, mendioka yan dagu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By John S. DelRosario Jr. Contributing Author Guaha \u2019nai ta hu\u00f1gog i ma\u00f1ainata man-adi\u00f1gan pot&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-7516","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7516","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7516"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7516\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7516"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7516"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7516"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}