{"id":8634,"date":"2011-12-12T07:51:18","date_gmt":"2011-12-12T07:51:18","guid":{"rendered":"http:\/\/newspaper.ctsi-logistics.com\/?p=8634"},"modified":"2011-12-12T07:51:18","modified_gmt":"2011-12-12T07:51:18","slug":"mampos-asgun-i-chalan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/mampos-asgun-i-chalan\/","title":{"rendered":"Mampos asgun i chalan"},"content":{"rendered":"<div>By John S. DelRosario Jr.<br \/>\nContributing Author<\/div>\n<p>Gi talulu\u2019 gi halom kohu na kahan gobietnamentu, sige hit man-\u00f1gaha\u2019 hulu gi la\u00f1get para ta apogsu\u2019 haf\u2019 taimanu man-la\u2019la\u2019 hit gi rimulinon sumen bahu na ekonomian tano\u2019ta. I man-hoben man-afaisen hafa mohon para futuron niha gi un\u2019 asgun yan ti asegurau na chalan? Guaha esperansa para siha? Hafa propiu na aksion si\u00f1a mapetsige pot para umakechule\u2019 tatte futuron niha mismu? Mauleg na asuntu lau siha ha\u2019 si\u00f1a umoppe ennau siha na kuestion.<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Hagas man-manotisia hit para ta aregla asuntun abusun hutnaleros guine. Lau finagchae\u2019 bula fi\u00f1kas gi kahan Marianas. Ta letke i asuntu sa\u2019 oran gupot. Kada dia hit man-gupot. Uttimo\u00f1a man-machule\u2019guan hit nu ayu na fuetsa i disposision immigrasion guine.<\/p>\n<p>Tinatiye este \u2019nai ma-implementa sueddon federat guine. Dispues, pinalo\u2019pu\u2019 \u2019nai man-hanau i mas man-da\u00f1kulu na kometsiante ginen tano\u2019ta. I hiniyo\u00f1g niha, ha batsalan huyo\u00f1g $3-5 biyon pesus ni hagas manaliliku\u2019 guine.<\/p>\n<p>I World Trade Organization ha baba i metkau para todu ginen iya Asia gi mabenden produktun niha. Este na disision pumunu\u2019 i bintahan iya Marianas gi mafabrikan magagu siha yan todu para u fan mamafatinas guine (manufacturing).<\/p>\n<p>Kau i miserable na lina\u2019la\u2019 natibu i guinifen federat? Kau i diskuidon man-ma\u2019gasta i premiun i publiku pagu?<\/p>\n<p>Gi mismu tiempu mas \u00f1aba\u2019 konsiderasion asuntun publiku. Este na diskuidu mas lokue\u2019 didog na estau chinatsaga \u2019nai ha pega ha\u2019anen linahyan. Kau este uttimu rekueddon miyu nu i publiku ni hagas umensinahyau ayudu ginen i kabesanten i tanu\u2019?<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>I futuron man-hoben kulan un\u2019 estoria \u2019nai ma\u00f1oda\u2019 un\u2019 pitbetsun patgon un\u2019 pechun gi halom tanu\u2019. Ha gu\u2019ot ya ileg\u00f1a para u faisen i menhalom na amku\u2019 i se\u00f1gso\u00f1g kau lalala\u2019 \u2019sino matai i pechun. Maseha hafa ineppe\u00f1a i amku\u2019, para u chogue i atlibes. \u2019An ileg\u00f1a matai, para u sotta, \u2019an lalala\u2019, para u tiges. Sige ha estotba i amku\u2019 estake inatan futmat ya ileg\u00f1a: &#8220;Lahihu, i pechun gaige gi dos patman kanaimu.&#8221;<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Yangin i futuru, pagu, pues atan ya un\u2019 ebalua kau este na modun lina\u2019la\u2019 in\u2019 guiguife? Maseha hafa ineppemu, cha\u2019mu malelefa na sumasaunau hau guine na asuntu kumu botadot. Pagu na biahe, mauleg un\u2019 hassu kabales haye propiu na kandidatu fitme, edukau yan listu para u esgaihon i linahyan para i yanu na plaset linala.&#8217;<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Megai mampos seriousu na asuntun linahyan pagu kulan man-manununog gi tatten pisagra. Adahe para u ma-u\u2019upus i sumen makat yan miserable na modun linala\u2019 gi se\u00f1gso\u00f1g siha. Gi mismu tiempu, todu tumu\u00f1gu\u2019 na ti este mapromesa i publiku gi ma\u2019pos na eleksion. I inefrese, &#8220;better times&#8221;. Enfin, kuantu minagahet\u00f1a este na promesa gi linala\u2019 miyu pagu?<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Maseha maletke i asuntu, ti matulaika i katgun responsablidat na debi u guaha satton na finacho\u2019chu\u2019 i man-ma\u2019gas plumaneha futuron i tano\u2019ta desde ekonomia, hinemlu\u2019, edukasion yan homlu\u2019 na kinalamten gi halom tautauta. Responsablidat este ni fina\u00f1agun i konstitusion. Pot fabot rinueba haf\u2019 kinemprenden miyu pot responsablidat offisiat publiku.<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Sige si Pedro yan Juan Malas dumibate pot fuetsan tinayuyot.<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a si Pedro Malas, &#8220;Ni unu gi ginagauhu mafattu ginen hilu&#8221;.<\/p>\n<p>Finaisen as Juan Malas, &#8220;Ke lau hafa ha\u2019 ginagagaumu Du\u00f1g?&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Para bai\u2019 gana i mas da\u00f1kulu na lottery giya America&#8221;.<\/p>\n<p>&#8220;Mamahan hau esta tekit para ennau na lottery?&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Ahe! Lau i puntu i para un\u2019 fan gagau gi tinayuyotmu&#8221;.<\/p>\n<p>&#8220;Ti u fattu ginagaumu mientras ti un\u2019 fafahan i tekit, pindehote!&#8221;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By John S. DelRosario Jr. Contributing Author Gi talulu\u2019 gi halom kohu na kahan gobietnamentu,&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-8634","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8634","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8634"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8634\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8634"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8634"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8634"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}